15 criomagan fiosrachaidh: comharrachadh na Gàidhlig ’s dualchas nàdair na h-Alba

Tha Dualchas Nàdair na h-Alba (SNH) a’ comharrachadh seachdain a’ Mhòid Nàiseanta Rìoghail le bhith a’ toirt sùil air a’ cheangal eadar a’ Ghàidhlig, dualchas agus nàdar.

Seo agaibh grunn chriomagan fiosrachaidh a sheallas an dlùth-cheangal eadar daoine, a’ Ghàidhlig agus cruth-tìre, ainmhidhean, eòin ’s lusan na h-Alba.

An robh fios agaibh…..?

’S ann às a’ Ghàidhlig a thàinig am facal Beurla ‘bog’ agus tha còrr air ceathrad facal againn airson ‘boglach’ a chur an cèill.

Rannoch Moor ©Lorne Gill SNH

’S e Eilean a’ Cheò ainm Gàidhlig eile air an Eilean Sgitheanach.

Trotternish ©Lorne Gill SNH

Tha An Dàmhair a’ tighinn bho damh-dàir, an t-àm nuair a bhios na dàimh ruadha a’ dàireadh leis na h-èildean.

Red deer stag ©Lorne Gill SNH

’S ann bhon Ghàidhlig An Càrn Gorm (an t-àite far a bheil an t-ionad-sgìthidh) a gheibhear ‘the Cairngorms’ sa Bheurla. ’S e Am Monadh Ruadh a th’ againn orra sa Ghàidhlig – iomradh air dath na cloiche-gràin a chithear am pailteas san sgìre.

The Northern Corries, Cairngorm ©Lorne Gill SNH

Tha 276 ainmean-àite Gàidhlig ann an Alba anns an bheil iolaire. Thathar a’ smaoineachadh gu bheil an treas cuid dhiubh a’ dèanamh luaidh air an iolair-mhara agus gu bheil an còrr dhiubh mu dheidhinn na h-iolaire-buidhe.

Golden Eagle ©Lorne Gill SNH

Tha tùs Frangach aig an fhacal ‘avalanche’, ach tha facal sònraichte sa Ghàidhlig airson an dearbh rud – maoim-sneachda – a’ daingneachadh gu bheil maoimean-sneachda air a bhith ann am beanntan na h-Alba o a-riamh.

Ben Lawers ©Lorne Gill SNH

Tha an gnàthas-cainnte Gàidhlig às an dris, anns an droigheann coltach ris an abairt Bheurla ‘out of the frying pan into the fire’.

Brambles ©Lorne Gill SNH

B’ e Loch Leamhain a bh’ air Loch Laomainn o shean, a’ faighinn ainm bhon abhainn a bhios a’ sruthadh bhuaithe. ’S ann bho Beinn Laomainn a thàinig an t-ainm a th’ air an loch a-nis.

Loch Lomond ©Lorne Gill SNH

’S ann bho Lochan na Gàire a tha a’ bheinn ‘Lochnagar’ ann an Siorrachd Obar Dheathain a’ faighinn a h-ainm. Tha an lochan seo faisg air mullach na beinne. Anns a’ Ghàidhlig ’s e a th’ oirre ach Beinn nan Cìochan.

Lochnagar ©Lorne Gill SNH

’S e Na Fir-chlis a chanas sinn ris an aurora borealis sa Ghàidhlig.

Aurora borealis ©Lorne Gill SNH

Tha an t-ainm-àite as giorra air an t-saoghal na ainm Gàidhlig - Ì. Gu math tric cluinnear Eilean Ì no Ì Chaluim Chille, a tha na luaidh air Calum Cille a dh’fhuirich air an eilean.

Iona ©Lorne Gill SNH

Tha na h-ainmean Beurla air dà de na h-eòin dùthchasach againn a’ tighinn bhon Ghàidhlig – tàrmachan agus capall coille.

Ptarmigan ©Lorne Gill SNH

’S e Lus nam Ban-sìth fear de na h-ainmean Gàidhlig air an lus ris an canar foxglove sa Bheurla. Bhiodh na Gàidheil a’ dèanamh ceangal eadar an lus seo agus na sìthichean.

Foxglove ©Lorne Gill SNH

Nuair a bhios an gille-brìghde air sgèith, canaidh e ‘bi glic, bi glic’.

Oystercatcher ©Lorne Gill SNH

Bithear a’ gabhail rìgh na coille air a’ chraoibh-dharaich.

Oakwood ©Lorne Gill SNH

Tha SNH an sàs ann am mòran phròiseactan a bhios a’ brosnachadh cleachdadh na Gàidhlig, a’ togail ùidh sa chànan agus a’ neartachadh na Gàidhlig mar phàirt sònraichte ’s chudromach de bheatha muinntir na h-Alba san àm ri teachd.

Am measg ar n-obrach tha sreath leabhranan dà-chànanaich air a bheil A’ Ghàidhlig Air Aghaidh na Tìre, a bhios a’ comharrachadh dualchas cultarach ’s nàdarra ann an sgìrean leithid An t-Eilean Sgitheanach ’s Iar-Thuath na Gàidhealtachd, cho math ri faclair nàdair air loidhne.

’S e seo an treas bliadhna againn de thachartasan aig a’ Mhòd Nàiseanta Rìoghail, ’s cuirm-chiùil shònraichte againn am-bliadhna leis an neach-ciùil chliùtach Màiri Anna NicUalraig a’ moladh na Cluaidh. Thugadh Cluaidh – Ùrachadh na h-Aibhne dhan àrd-ùrlar na bu tràithe air an t-seachdain mar phàirt de dh’Iomall a’ Mhòid ann an Dùn Omhain.

Tha SNH cuideachd air goireas foghlaim ùr air rùrachd sheasmhach a chur air bhog agus tha cuairt de bhùthan-obrach do sgoiltean Gàidhlig ga cur air dòigh.